Indra Agni Rakshatam

Lyrics

इन्द्राग्नी इह ह्वये सुमनसा स्तोममर्चिषा ।
इन्द्राग्नी इह ह्वये — सुमनसा स्तोममर्चिषा ॥

ताभ्यां सोमं सुततमं सोमपातमुप ह्वये ॥
ताभ्यां सोमं सुततमं — सोमपातमुप ह्वये ॥

ता यज्ञेषु प्रशंसन्तु नरा इन्द्राग्नी शुभदा ।
इन्द्राग्नी शुभदा — इन्द्राग्नी शुभदा ।

ता गायत्रेषु गायन्तु हृदा भक्त्या मुदा सदा ॥
हृदा भक्त्या मुदा सदा — मुदा सदा ॥

इन्द्राग्नी एह गच्छतां — सोमपानाय सादरम् ।
इन्द्राग्नी एह गच्छतां — सोमपानाय सादरम् ।
रक्षतं नः, रक्षतं नः — सर्वतः, सर्वदा ॥

ता मित्रस्य प्रशस्तिभिरिन्द्राग्नी ह्वयामहे ।
सोमपा सोमपीतये हृदा ता उप ह्वयामहे ॥
ता मित्रस्य प्रशस्तिभिः — ह्वयामहे, ह्वयामहे ।
सोमपा सोमपीतये — हृदा ता उप ह्वयामहे ॥

उग्रौ सन्ताविह ह्वये सवनं सोमसुतं शुभम् ।
उग्रौ सन्ताविह ह्वये — सवनं सोमसुतं शुभम् ।
इन्द्राग्नी एह गच्छतां — सादरम्, सादरम् ॥

इन्द्राग्नी एह गच्छतां — सोमपानाय सादरम् ।
इन्द्राग्नी एह गच्छतां — सोमपानाय सादरम् ।
दूरं यातु शत्रुबलम् — जागृतं नः, जागृतं नः ।
सत्येन जागृतं — सत्येन जागृतम् ॥

ता महान्तौ सदस्पती इन्द्राग्नी रक्षतं नः ।
इन्द्राग्नी रक्षतं नः — रक्षतं नः ।
अत्रिणो नोऽत्र मा भूवन्नप्रजाश्चापि सर्वदा ॥
मा भूवन् — मा भूवन् — सर्वदा ॥

तेन सत्येन जागृतं प्रचेतस्य पदे शुभे ।
तेन सत्येन जागृतं — प्रचेतस्य पदे शुभे ।
इन्द्राग्नी शर्म यच्छतं नः सर्वदा सर्वतः ॥
इन्द्राग्नी शर्म यच्छतं नः — सर्वदा सर्वतः ॥

इन्द्राग्नी! इन्द्राग्नी!
रक्षतं नः! जागृतं नः!
सत्येन जागृतं — सर्वदा सर्वतः!
इन्द्राग्नी एह गच्छताम्!
इन्द्राग्नी एह गच्छताम्!
इन्द्राग्नी एह गच्छतां — जय! जय! जय!

इन्द्राग्नी शर्म यच्छतं नः सर्वदा सर्वतः ॥
सर्वदा सर्वतः ॥

शब्दार्थ एवं रूपविचारः

१. इन्द्राग्नी इह ह्वये सुमनसा स्तोममर्चिषा

शब्दरूपाणि

• इन्द्राग्नी — इन्द्र + अग्नि, द्वन्द्वसमास; प्रथमा द्विवचनम् — Indra and Agni.
• इह — अव्ययम् — here, in this place.
• ह्वये — √ह्वे (आह्वाने), लट् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम् — I invoke, I call upon.
• सुमनसा — सु + मनस्; तृतीया द्विवचनम् (सुमनस्-शब्दः) — with benevolent minds / favourably disposed.
• स्तोमम् — स्तोम-शब्दः, द्वितीया एकवचनम् — hymn of praise, eulogy.
• अर्चिषा — अर्चिस्-शब्दः, तृतीया एकवचनम् — with radiance, with flame or splendour.
• अर्चिष् — प्रातिपदिकम्; अर्चिसः (षष्ठी एकवचनम्), अर्चिषा (तृतीया एकवचनम्).

शाब्दिकार्थः

I invoke Indra and Agni here, with benevolent minds, offering a hymn of praise with radiance.

२. ताभ्यां सोमं सुततमं सोमपातमुप ह्वये

शब्दरूपाणि

• ताभ्याम् — तद्-सर्वनाम, तृतीया / चतुर्थी / पञ्चमी द्विवचनम् — by, for, or from those two.
• सोमम् — सोम-शब्दः, द्वितीया एकवचनम् — Soma, the sacred offering.
• सुततमम् — सु + √सु (अभिषवे), सुत-शब्दस्य अतिशयार्थकं रूपम्; द्वितीया एकवचनम्, पुल्लिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् — most excellently pressed.
• सोमपातम् — सोम + पात (पा, पाने); द्वितीया एकवचनम् — Soma-drinker / one who drinks Soma. It refers to the Soma-drinking deities.
• उप — उपसर्गः — towards, near.
• ह्वये — √ह्वे, लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम् — I invoke.

शाब्दिकार्थः

I invoke those two, together with the most excellently pressed Soma, the Soma-drinkers.

३. ता यज्ञेषु प्रशंसन्तु नरा इन्द्राग्नी शुभदा

शब्दरूपाणि

• ताः / ता — तद्-सर्वनाम, प्रथमा द्विवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्) अथवा प्रथमा बहुवचनम्, प्रसङ्गानुसारम् — those two / those.
• यज्ञेषु — यज्ञ-शब्दः, सप्तमी बहुवचनम् — in sacrifices, in rituals.
• प्रशंसन्तु — प्र + √शंस् (स्तुतौ), लोट् लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, परस्मैपदम् — let them praise.
• नराः / नर — नर-शब्दः, प्रथमा बहुवचनम् — men, people.
• इन्द्राग्नी — इन्द्र + अग्नि, द्वन्द्वसमास, प्रथमा द्विवचनम् — Indra and Agni.
• शुभदा — शुभ + दा (दा, दाने); प्रथमा द्विवचनम्, पुल्लिङ्गम् — the two bestowers of auspiciousness / blessings.

शाब्दिकार्थः

May people praise those two auspicious bestowers, Indra and Agni, in the sacrifices.

४. ता गायत्रेषु गायन्तु हृदा भक्त्या मुदा सदा

शब्दरूपाणि

• ता — तद्-सर्वनाम, प्रथमा द्विवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्) अथवा प्रथमा बहुवचनम् — those two / those.
• गायत्रेषु — गायत्र-शब्दः, सप्तमी बहुवचनम् — in Gayatra hymns / in Gayatra metres.
• गायन्तु — √गै (गाने), लोट् लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, परस्मैपदम् — let them sing.
• हृदा — हृद्-शब्दः, तृतीया एकवचनम् — with the heart, wholeheartedly.
• भक्त्या — भक्ति-शब्दः, तृतीया एकवचनम् — with devotion.
• मुदा — मुद्-शब्दः, तृतीया एकवचनम् — with joy, with delight.
• सदा — अव्ययम् — always, eternally.

शाब्दिकार्थः

May they sing in the Gayatra hymns, wholeheartedly, with devotion and joy, always.

५. इन्द्राग्नी एह गच्छतां — सोमपानाय सादरम्

शब्दरूपाणि

• इन्द्राग्नी — इन्द्र + अग्नि, प्रथमा द्विवचनम् — Indra and Agni.
• एह — अव्ययम् / वैदिक आह्वानप्रयोगः — come here.
• गच्छताम् — √गम् (गतौ), लोट् लकारः, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्, परस्मैपदम् — let the two come.
• सोमपानाय — सोमपान-शब्दः, चतुर्थी एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — for drinking Soma.
• सादरम् — स + आदर; अव्ययवत् प्रयुक्तम् — respectfully, with reverence.

शाब्दिकार्थः

O Indra and Agni, come here respectfully, for the drinking of Soma.

६. रक्षतं नः, सर्वतः, सर्वदा

शब्दरूपाणि

• रक्षतम् — √रक्ष् (पालने), लोट् लकारः, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्, परस्मैपदम् — protect the two of us / protect us, you two.
• नः — अस्मद्-सर्वनाम, चतुर्थी / षष्ठी बहुवचनम् — for us / our.
• सर्वतः — अव्ययम् — from all sides, everywhere.
• सर्वदा — अव्ययम् — always, at all times.

शाब्दिकार्थः

Protect us, O Indra and Agni, from every side, at all times.

७. ता मित्रस्य प्रशस्तिभिरिन्द्राग्नी ह्वयामहे

शब्दरूपाणि

• ता — तद्-सर्वनाम, द्वितीया द्विवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्) — those two.
• मित्रस्य — मित्र-शब्दः, षष्ठी एकवचनम् — of Mitra.
• प्रशस्तिभिः — प्रशस्ति-शब्दः, तृतीया बहुवचनम् — with praises, with laudations.
• इन्द्राग्नी — इन्द्र + अग्नि, द्वितीया द्विवचनम् — Indra and Agni.
• ह्वयामहे — √ह्वे (आह्वाने), लट् लकारः, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम् — we invoke, we call upon.

शाब्दिकार्थः

We invoke Indra and Agni with the praises of Mitra.

८. सोमपा सोमपीतये हृदा ता उप ह्वयामहे

शब्दरूपाणि

• सोमपाः / सोमपा — सोम + पा (पा, पाने); प्रथमा द्विवचनम् — the two Soma-drinkers.
• सोमपीतये — सोमपीति-शब्दः, चतुर्थी एकवचनम् — for the drinking of Soma.
• हृदा — हृद्-शब्दः, तृतीया एकवचनम् — with the heart, wholeheartedly.
• ताः / ता — तद्-सर्वनाम, द्वितीया द्विवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्) — those two.
• उप — उपसर्गः — towards, near.
• ह्वयामहे — √ह्वे, लट् लकारः, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम् — we invoke.

शाब्दिकार्थः

We invoke those two Soma-drinkers wholeheartedly, for the drinking of Soma.

९. उग्रौ सन्ताविह ह्वये सवनं सोमसुतं शुभम्

शब्दरूपाणि

• उग्रौ — उग्र-शब्दः, प्रथमा द्विवचनम् — the two mighty / formidable ones.
• सन्तौ — √अस् (भुवि), शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः, प्रथमा द्विवचनम् — being, existing.
• इह — अव्ययम् — here.
• ह्वये — √ह्वे, लट् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम् — I invoke.
• सवनम् — सवन-शब्दः, द्वितीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — Soma-pressing, Soma sacrifice or Soma session.
• सोमसुतम् — सोम + सुत (√सु, अभिषवे); द्वितीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — Soma that has been pressed.
• शुभम् — शुभ-शब्दः, द्वितीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — auspicious, sacred, excellent.

शाब्दिकार्थः

I invoke here the two mighty ones, who are present, for the auspicious Soma-pressing sacrifice.

१०. दूरं यातु शत्रुबलम् — जागृतं नः

शब्दरूपाणि

• दूरम् — दूर-शब्दः, द्वितीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्; क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम् — far away.
• यातु — √या (गतौ), लोट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् — let it go, let it depart.
• शत्रुबलम् — शत्रु + बल; द्वितीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — the strength of the enemy / enemy forces.
• जागृतम् — √जागृ (जागरणे), लोट् लकारः, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्, परस्मैपदम् — be awake, remain vigilant, you two.
• नः — अस्मद्-सर्वनाम, चतुर्थी बहुवचनम् — for us.

शाब्दिकार्थः

May the enemy forces depart far away. O Indra and Agni, remain vigilant for us.

११. सत्येन जागृतं — सत्येन जागृतम्

• सत्येन — सत्य-शब्दः, तृतीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — through truth, by truth.
• जागृतम् — √जागृ, लोट् लकारः, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम् — remain awake, be vigilant, you two.

शाब्दिकार्थः

Remain vigilant through truth; let truth itself keep us awake and alert.

१२. ता महान्तौ सदस्पती इन्द्राग्नी रक्षतं नः

शब्दरूपाणि

• ता — तद्-सर्वनाम; प्रथमा द्विवचनम् — those two.
• महान्तौ — महत्-शब्दः, प्रथमा द्विवचनम्, पुल्लिङ्गम् — the two great ones.
• सदस्पती — सदस् + पति; द्वन्द्व/तत्पुरुषसम्बद्ध समासरूपम्, प्रथमा द्विवचनम् — the two lords of the assembly / sacred hall.
• इन्द्राग्नी — प्रथमा द्विवचनम् — Indra and Agni.
• रक्षतम् — √रक्ष्, लोट् लकारः, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम् — protect, you two.
• नः — अस्मद्-सर्वनाम, चतुर्थी बहुवचनम् — us, for us.

शाब्दिकार्थः

O two great lords of the sacred assembly, Indra and Agni, protect us.

१३. अत्रिणो नोऽत्र मा भूवन्नप्रजाश्चापि सर्वदा

शब्दरूपाणि

• अत्रिणः / अत्रिणः — अत्रि-सम्बद्ध अथवा अत्रिन्-शब्दः, प्रथमा बहुवचनम् — devourers, harmful beings (अत्रिन्, भक्षकः).
• नः — अस्मद्-सर्वनाम, षष्ठी / चतुर्थी बहुवचनम् — our / for us.
• अत्र — अव्ययम् — here, in this place.
• मा — निषेधार्थक अव्ययम् — do not, may not.
• भूवन् — √भू (सत्तायाम्), लुङ् / लेट्-सम्बद्ध वैदिक रूपम् — may they become / may they be.
• अप्रजाः — अ + प्रजा; प्रथमा बहुवचनम् — without offspring, without progeny.
• च — अव्ययम् — and.
• अपि — अव्ययम् — also, even.
• सर्वदा — अव्ययम् — always.

शाब्दिकार्थः

May harmful devourers not be present here; may we never be without progeny.

१४. तेन सत्येन जागृतं प्रचेतस्य पदे शुभे

शब्दरूपाणि

• तेन — तद्-सर्वनाम, तृतीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — by that, through that.
• सत्येन — सत्य-शब्दः, तृतीया एकवचनम् — through truth.
• जागृतम् — √जागृ, लोट्, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम् — remain awake, be vigilant, you two.
• प्रचेतस्य — प्रचेतस्-शब्दः, षष्ठी एकवचनम् — of the wise / of the conscious one; alternatively, a form associated with प्रचेतस्.
• पदे — पद-शब्दः, सप्तमी एकवचनम् — in the position, in the state, in the abode.
• शुभे — शुभ-शब्दः, सप्तमी एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — in the auspicious / blessed.

शाब्दिकार्थः

Through that truth, remain vigilant in the auspicious state of higher consciousness.

१५. इन्द्राग्नी शर्म यच्छतं नः सर्वदा सर्वतः

शब्दरूपाणि

• इन्द्राग्नी — इन्द्र + अग्नि, प्रथमा द्विवचनम् — Indra and Agni.
• शर्म — शर्मन्-शब्दः, द्वितीया एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — protection, shelter, peace, happiness.
• यच्छतम् — √यम् (नियमे / दाने), लोट् लकारः, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्, परस्मैपदम् — grant, bestow, provide, you two.
• नः — अस्मद्-सर्वनाम, चतुर्थी बहुवचनम् — to us, for us.
• सर्वदा — अव्ययम् — always.
• सर्वतः — अव्ययम् — from all sides, everywhere.

शाब्दिकार्थः

O Indra and Agni, bestow protection and peace upon us, always and from every side.

समग्रभावार्थः

We invoke Indra and Agni, the mighty divine powers, with hymns, devotion and reverence. We invite them to partake of Soma and to bless the sacred sacrifice.

May they protect us from every direction, keep us vigilant, and drive away the forces of our enemies. May we remain steadfast in truth, courage and resolve.

May the two great guardians of the sacred assembly protect us, grant us auspiciousness and bestow peace, prosperity and security upon us, always and everywhere.